Mỹ thuật truyền thống Êđê trong văn hóa dân gian Tây Nguyên – Từ dòng chảy lịch sử đến áp lực bảo tồn và sáng tạo đương đại

1. Dòng chảy nghệ thuật của quá khứ, hiện tại, tương lai

Mỹ thuật truyền thống Êđê vốn không tồn tại độc lập mà hòa trộn hoàn toàn vào đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng. Một quá khứ với bề dày mà ngôn ngữ tạo hình đạt ở đỉnh cao tính biểu tượng và sự nguyên bản, từ những tượng nhà mồ, chạm khắc linh vật trên cột kơ-sơ, thuyền độc mộc, chiếc gùi, ghế dài, nghệ thuật dệt thổ cẩm với hai màu đỏ đen chủ đạo luôn hướng về cội nguồn, tâm linh và sức mạnh thiên nhiên thuần khiết.

Cho đến hôm nay bước vào thời kỳ đô thị hóa và giao thoa văn hóa, mỹ thuật Êđê đứng trước rất nhiều nguy cơ, sự đứt gẫy theo dòng thời gian, sự tàn phai theo luật tục, mai một theo thời gian. Đời sống nghệ thuật của mỹ thuật dân gian cũng bị thu hẹp dần, buôn làng ngày càng bê tông hóa… Tuy nhiên với bề dày bản sắc, chất liệu văn hóa độc đáo, sự đơn giản, tính tượng hình, tinh thần tự nhiên đặc thù, thô nhám và mãnh liệt. Những nghệ sỹ rất lành nghề trong các chất liệu gỗ, đá, vải, tre… Và với tư duy tạo hình thẩm mỹ rất hợp với đời sống của mình đã làm bệ phóng cho những sáng tác nghệ thuật giàu giá trị thực dụng, rất đúng nhịp với đời sống và có sự thừa kế rất cao những di sản đã có và phát triển cho đến nay.

Họa sĩ Trần Thanh Long đọc tham luận tại Đại hội Đại biểu Hội VHNT tỉnh Đắk Lắk lần thứ I.

2. Từ đời sống đến tạo hình và tư duy thẩm mỹ của người Êđê

Mỹ thuật Êđê không bắt đầu từ xưởng tranh, khung vẽ, mà bắt đầu từ rừng già, con sông, bờ suối theo nhu cầu sinh trưởng, sinh tồn trong đời sống. Mọi vật dụng trong đời sống, qua thời gian sàng lọc tự nhiên, một cách vô tình hay hữu ý các nghệ sỹ vô danh đều sáng tạo ra các tác phẩm vị nhân sinh – nơi cái cần, cái dụng đều trở thành cái đẹp trong tất cả các không gian văn hóa từ vật chất cho đến tinh thần rất hợp với đời sống và luật tục.

Từ chiếc thuyền độc mộc dáng thuôn dài lướt sóng nhẹ nhàng bên các dòng sông Srêpôk, Krông Ana… Đây không chỉ là vật trang trí, mà là có ích trong đời sống, mà là tư duy khoa học, có tín ngưỡng… biến một khúc gỗ thành một sinh thể sống có thể trò chuyện trên dòng sông với thần linh, mùa màng và thì thầm tình yêu đôi lứa.

Từ hình ảnh cây nêu, trục linh thiêng, trung tâm của mọi lễ hội, là cột sống của vũ trụ, là thần linh và luật tục. Với tạo hình kết hợp nhiều chất liệu gỗ, tre, vải, vôi màu mãng lớn, đẹp mắt, cho nhịp điệu thị giác trang nghiêm, quyền uy vừa vút cao, vừa mở rộng áp đặt sự uy nghiêm của thần quyền, là trục linh thiêng nối đất với trời là nơi thần linh ngự xuống chứng giám lễ nghi của cộng đồng, hòa giải và bảo vệ sự an lành cho buôn làng.

Đến hình ảnh chiếc gùi gắn liền với dáng hình người phụ nữ Êđê mẫu hệ rất đắc dụng trong đời sống và rất đẹp trong mỹ thuật truyền thống, từ mọi câu chuyện trong nhà dài cho đến bến sông, bến nước. Chiếc gùi không thể tách rời khỏi hình ảnh của người phụ nữ. Tư duy cấu tạo hợp lý, hoa văn đan lát tỉ mĩ khéo léo, tôn vinh cả vật và người sáng bừng trên đại ngàn sâu thẩm.

Về tượng nhà mồ Tây Nguyên chung và Êđê riêng, ở đây ta phải kinh ngạc và thán phục các nghệ nhân vô danh, chỉ với một cái rìu và với một khúc cây, các nghệ nhân như nhìn thấy cả bầu trời bi ai, sầu não, khóc, chia tay, mang thai, tình dục… Các bức tượng không phác thảo, không đo trước đo sau và với bàn tay tài hoa của nghệ nhân buôn làng cho thấy một sự giản lược tối đa, các chi tiết được tiết chế vừa phải đúng nhịp, mạnh mẽ về mãng khối và vết chặt thô ráp… nhát chặt đầu tiên cũng là kết thúc, là chia cắt giữa sống và chết.

Cùng với hoa văn thổ cẩm, các hình họa tiết đan xen với nhau, từ những đường thẳng cho đến hình tam giác, vuông, thoi… Từ hai màu đỏ, đen, diềm thêm vàng, xanh lá cây ta thấy đây là một tổ chức khoa học về hình học thẩm mỹ, tính trang trí cao…ta thấy một bầu trời lễ hội, nhảy múa hát ca, bên bếp lửa bập bùng thần linh và con người như hòa quyện vào nhau, làm cho con người yêu đời hơn đem đến giá trị thẩm mỹ cao, vươn đến ánh sáng khát khao xây đời và sự tự do của buôn làng và cộng đồng.

Và còn rất nhiều hình tượng có tính biểu tượng tuyệt đẹp trong kho tàng mỹ thuật truyền thống người Êđê như, điêu khắc trên cầu thang, quả bầu, vành trăng, ngực phụ nữ nguồn sinh khí, biểu tượng sự phồn vinh sinh sôi nhà dài đông con cháu và chế độ mẫu hệ…

(Ảnh minh họa)

3. Hiện đại hóa tư duy thẩm mỹ với biểu tượng của các nghệ sỹ tạo hình đương đại

Trong không gian đại ngàn, thế giới tâm linh và các luật tục, là nơi mà các môtip thẩm mỹ đạt đến sự thăng hoa, thuần khiết nhất. Nếu chiếc gùi, thuyền độc mộc, cung nỏ… là bài toán sinh tồn của vật chất thì tượng nhà mồ, cây nêu, cồng chiêng, sử thi lại là bài toán sinh tồn về mặt tinh thần, là nơi cộng đồng ngồi lại bên nhau đoàn kết, trật tự, tôn vinh thần linh, về tinh thần chiến đấu đem đến những vinh quang và giá trị cuộc sống mang lại.

Từ những ấn tượng sâu sắc của mỹ thuật truyền thống Êđê trên đã chỉ cho chúng ta thấy đây chính là “mỏ vàng” tư duy mà nhiều họa sỹ đương đại phải suy nghĩ khi sáng tác, nghiên cứu về đề tài này.

Nhiều họa sỹ chúng ta ngày nay vẽ về mỹ thuật Êđê, chỉ chăm chép cho đúng, không tìm hiểu cốt lõi của vấn đề: vì sao như tượng nhà mồ thể hiện đều sầu bi khổ não, xa xăm, cái chết, cô đơn kiếp luôn hồi, về sự buông bỏ đã gắn với luật tục bao đời; hoặc ứng dụng cây nêu vào mỹ thuật đời sống, sự kích thích thị giác của cây nêu, cấu trúc phân tầng và sự hòa nhịp của điêu khắc, kiến trúc, mỹ thuật và nhiều tượng đẹp đẽ nữa.

Chúng ta thường suy tính quá nhiều, làm trôi đi năng lượng và tính nguyên sơ của cảm xúc, chuyển thể từ di sản phải có trực giác về không gian, mãng khối tối giản, nhịp điệu tương phản để giải quyết câu chuyện mỹ thuật của thời đại mới, sinh thái mới, hãy để nội tâm và những điều cốt lõi dẫn dắt tư duy.

Chúng ta không để một di sản mỹ thuật truyền thống bị rút cạn chức năng sống, chúng ta không vẽ tượng nhà mồ, cây nêu, hoa văn trống rỗng về mặt cảm xúc. Không bảo tàng hóa tư duy, không để một sự an tử êm ái cho truyền thống mà phải tư duy sinh ra những câu hỏi mới, tiếp biến văn hóa mới.

Mỹ thuật đương đại không đón nhận di sản theo một quy chuẩn nhất định để tuân theo mà coi đó là một nguyên liệu tư duy để tuân theo, đối thoại, thoát thai và phát triển.

Họa sĩ Trần Thanh Long

Ủy viên BCH Hội VHNT tỉnh nhiệm kỳ 2021 – 2026

Nguyên Chi hội trưởng Chi hội Mỹ thuật Tây Đắk Lắk