Nhiếp ảnh Đắk Lắk trong dòng chảy của công nghệ hiện đại – Công nghệ AI

THAM LUẬN TẠI ĐẠI HỘI ĐẠI BIỂU HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT TỈNH ĐẮK LẮK LẦN I, NHIỆM KỲ 2026 - 2031

Tỉnh Đắk Lắk mới được hình thành từ việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk cũ và tỉnh Phú Yên, chúng ta đang bước vào kỷ nguyên mới rất đặc biệt. Giờ đây, trên mảnh đất trải dài từ đại ngàn Tây Nguyên đến duyên hải miền Trung, nhiếp ảnh cũng đang chuyển mình theo nhịp độ của công nghệ. Trí tuệ nhân tạo không còn là chuyện xa xôi trên các diễn đàn quốc tế mà đã len lỏi vào máy ảnh, phần mềm chỉnh sửa, thậm chí cả cách người ta nghĩ về một bức ảnh. Nhiếp ảnh vốn từng được xem là chứng nhân trung thực của đời sống – ghi lại ánh sáng trên đồi cà phê, không gian nhà dài Ê Đê, nhịp cồng chiêng trong lễ hội, hay sóng vỗ những làng chài ven biển Phú Yên cũ – giờ phải đối diện với một thực tế mới: hình ảnh có thể được tạo ra mà không cần hiện trường, không cần người cầm máy đứng dưới nắng gió thật. Câu hỏi lớn nhất lúc này là làm thế nào để Nhiếp ảnh tỉnh nhà hòa vào dòng chảy công nghệ mà vẫn giữ được cái hồn riêng của vùng đất hội tụ núi – biển này.

AI đã thay đổi cách làm việc của rất nhiều người cầm máy. Những phần mềm có khả năng tự động chọn ảnh đẹp, xóa vật thể thừa, cân bằng ánh sáng hay thậm chí tạo thêm chi tiết chỉ trong vài giây đang trở nên phổ biến. Với một nhiếp ảnh gia phải xử lý hàng trăm bức ảnh sau một lễ hội, một mùa thu hoạch sầu riêng hay một chuyến đi biển, công cụ này rõ ràng tiết kiệm thời gian đáng kể. Nhiều người còn dùng AI để phục dựng ảnh cũ, nâng chất lượng những bức ảnh tư liệu về đời sống đồng bào hay cảnh quan trước đây bị hạn chế về kỹ thuật hay thiết bị. Đó là mặt tích cực, không thể phủ nhận.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh tác nghiệp.

Tuy nhiên, ranh giới giữa ảnh chụp thật và ảnh sinh ra từ thuật toán ngày càng mỏng manh. Chỉ cần một đoạn text mô tả ngắn, máy tính có thể “vẽ” ra hồ Lắk trong sương sớm, nhà dài dưới ánh chiều tà, hay sóng biển vịnh Xuân Đài, bãi Môn – mũi Đại Lãnh lung linh đến mức khó phân biệt. Khi hình ảnh không còn nhất thiết phải bắt nguồn từ thực tế, niềm tin vào tính chứng thực của nhiếp ảnh – vốn là sức mạnh lớn nhất của thể loại tư liệu và nghệ thuật gắn với bản sắc bắt đầu lung lay.

Trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk mới, điều này đặt ra thách thức cụ thể hơn. Vùng đất này mang trong mình sự đa dạng hiếm có: cao nguyên với gần 45 dân tộc, không gian văn hóa cồng chiêng, nông nghiệp cà phê và sầu riêng; duyên hải với đầm vịnh và nhịp sống làng nghề biển miền Trung. Nhiếp ảnh địa phương từ lâu đã dựa vào chính sự đa dạng ấy để tạo nên dấu ấn. Giờ đây, khi AI có thể tái hiện gần như mọi khung cảnh chỉ bằng dữ liệu, nguy cơ lớn nhất không phải là công nghệ thay thế hoàn toàn người cầm máy, mà là làm phai nhạt dần trải nghiệm thực tế, chiều sâu văn hóa và trách nhiệm của người sáng tạo. Nếu chỉ chạy theo sự tiện lợi của thuật toán, những bức ảnh về Đắk Lắk có thể đẹp hơn về kỹ thuật, nhưng lại mất đi trải nghiệm thực tế của người từng đứng trước ống kính, từng lắng nghe tiếng cồng, từng cảm nhận gió biển và mùi đất đỏ bazan.

Chính vì vậy, việc giữ vững bản sắc và sứ mệnh sáng tạo trở thành yêu cầu cấp thiết. Người cầm máy hôm nay không thể chỉ là người thao tác máy ảnh giỏi. Họ cần trở thành người có tư duy, có hiểu biết về văn hóa địa phương và có ý thức rõ ràng về ranh giới đạo đức. Chi hội Nhiếp ảnh Tây Đắk Lắk và Chi hội Nhiếp ảnh Đông Đắk Lắk với khoảng trên 60 hội viên, đang đứng trước nhiệm vụ quan trọng này. Việc kết nối kinh nghiệm của lớp nghệ sĩ đi trước với sức sáng tạo của thế hệ trẻ là cần thiết, nhưng chưa đủ. Đào tạo phải hướng tới việc hình thành những người làm nghề biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, chứ không để công cụ ấy thay thế hoàn toàn quá trình sáng tạo. Kỹ năng kỹ thuật chỉ là nền tảng. Quan trọng hơn là triết lý nghệ thuật, đạo đức nghề nghiệp, hiểu biết về bản sắc các dân tộc và trách nhiệm với cộng đồng nơi mình sống.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh gặp gỡ tại Đại hội đại biểu Hội VHNT tỉnh Đắk Lắk lần thứ I, nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Thực tế hoạt động nhiếp ảnh trên địa bàn thời gian qua cho thấy cả sự sôi động lẫn những khoảng trống cần lấp. Các cuộc thi và triển lãm như “Đắk Lắk – Hội tụ và bản sắc”, giao lưu hữu nghị Việt – Hàn, các cuộc thi về nông nghiệp nông thôn, triển lãm ảnh Lễ hội sầu riêng, du lịch huyện Lắk hay hạnh phúc cho mọi gia đình đã thu hút sự tham gia đông đảo. Nhiều cuộc thi đã chủ động ghi rõ quy định không chấp nhận ảnh do AI tạo ra hoặc ảnh cắt ghép làm sai lệch hiện thực. Đó là tín hiệu tích cực, cho thấy ý thức bảo vệ tính chân thực đang được quan tâm. Tuy nhiên, sự phát triển về số lượng không phải lúc nào cũng đi kèm với chất lượng đồng đều. Phong trào lan rộng trên cả hai vùng cao nguyên và duyên hải, nhưng trình độ chuyên môn, nhận thức thẩm mỹ và chuẩn mực nghề nghiệp vẫn còn khoảng cách.

Để khắc phục, cần nhìn nhận thẳng thắn những hạn chế và có hướng đi cụ thể. Trước hết là công tác đào tạo. Các lớp tập huấn chuyên môn đã được tổ chức tại Buôn Ma Thuột cần được duy trì và mở rộng theo hướng sâu hơn, không chỉ dừng ở kỹ thuật chụp và xử lý ảnh, mà lồng ghép cả tư duy thẩm mỹ, hiểu biết văn hóa và cách tiếp cận công nghệ một cách có chọn lọc. Mô hình kết nối giữa người có kinh nghiệm nhiều hơn với người ít kinh nghiệm hơn để hỗ trợ phát triển chuyên môn, kỹ năng và tư duy lâu dài nên được khuyến khích, để kinh nghiệm thực tế trên hiện trường được truyền lại song song với việc cập nhật công cụ mới.

Thứ hai là hoạt động phê bình. Khi AI thay đổi cách hình ảnh được tạo ra và tiếp nhận, phê bình không thể chỉ xoay quanh bố cục, ánh sáng hay kỹ thuật hậu kỳ. Cần đi sâu hơn vào giá trị tư tưởng, chiều sâu văn hóa núi – biển và thông điệp xã hội mà tác phẩm mang lại. Có như vậy, người xem và người sáng tác mới có cơ sở để phân biệt đâu là sáng tạo có chiều sâu, đâu là sản phẩm dễ dãi của thuật toán.

Thứ ba là xây dựng không gian sáng tạo và cơ chế khuyến khích phù hợp. Các triển lãm và giải thưởng nên có thêm hạng mục dành cho nhiếp ảnh thể nghiệm, nơi người nghệ sĩ được tự do khám phá sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và công nghệ mới, miễn là họ trung thực với công chúng về quá trình sáng tạo. Đồng thời, cần kiên quyết với những trường hợp cố tình dùng ảnh AI mà không công khai, đặc biệt trong các cuộc thi mang tính tư liệu hoặc quảng bá hình ảnh địa phương. Sự minh bạch ở đây không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp, mà còn liên quan đến niềm tin của công chúng đối với nhiếp ảnh nói chung.

Nhìn rộng hơn, nhiếp ảnh Đắk Lắk đang đứng giữa một bên là sức hút của công nghệ với tốc độ, sự tiện lợi và khả năng tạo ra hình ảnh đẹp gần như không giới hạn; một bên là yêu cầu giữ gìn bản sắc, trải nghiệm thực tế và trách nhiệm với vùng đất mình đang sống. Không nên phủ nhận AI hay xem nó như kẻ thù. Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển và ngày càng tinh vi hơn. Vấn đề nằm ở chỗ người cầm máy chọn đứng ở đâu trong dòng chảy ấy. Nếu chỉ chạy theo xu hướng, để thuật toán quyết định phần lớn quá trình sáng tạo, thì dần dần những bức ảnh về Đắk Lắk sẽ trở nên giống nhau, thiếu hơi thở riêng. Ngược lại, nếu biết dùng AI như một trợ thủ, trong khi vẫn đặt trải nghiệm hiện trường, hiểu biết văn hóa và cái nhìn cá nhân lên trên, thì công nghệ sẽ trở thành điểm tựa để nâng tầm chứ không phải thay thế.

Điều này đòi hỏi sự chuyển mình toàn diện, không chỉ ở từng cá nhân mà ở cả hệ thống tổ chức, đào tạo và phê bình. Không gian trưng bày và hoạt động giao lưu cần được mở rộng theo hướng khuyến khích đối thoại giữa nhiếp ảnh với các loại hình nghệ thuật khác, đồng thời giữ vững nguyên tắc trung thực với công chúng.

Cuối cùng, điều then chốt vẫn nằm ở ý thức của người cầm máy. Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể thay thế nhiều thao tác, thậm chí mô phỏng khá thuyết phục cảm xúc và ánh sáng. Nhưng nó không thể thay thế được trải nghiệm của người sáng tạo nghệ thuật./.

NSNA Huỳnh Lê Viễn Duy

Chi hội trưởng Chi hội Nhiếp ảnh Đông Đắk Lắk (2026 – 2031)