Lễ cúng Thần Bếp ngày 23 tháng Chạp: trả lại tên gọi và căn cốt văn hóa Việt!

Ngày 23 tháng Chạp từ lâu đã được người Việt coi là một mốc lễ quan trọng trong chu trình Tết cổ truyền. Tuy nhiên, cách gọi phổ biến hiện nay là “Lễ cúng Ông Công Ông Táo” lại đang che mờ bản chất và nguồn gốc văn hóa sâu xa của nghi lễ này.

Theo nhiều nghiên cứu văn hóa – dân tộc học, ngày 23 tháng Chạp nguyên thủy là Lễ cúng Thần Bếp, gắn với tín ngưỡng tôn vinh lửa và bếp – trung tâm sinh hoạt của gia đình Việt cổ. Bếp lửa không chỉ mang ý nghĩa vật chất (nấu ăn, sưởi ấm) mà còn mang ý nghĩa tinh thần: sự sum họp, hòa thuận, no đủ và bình yên. Trong xã hội mẫu hệ, vai trò “giữ lửa” của người phụ nữ được đề cao, và Thần Bếp chính là biểu tượng của sự gìn giữ ấy, cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Bếp lửa người M'Nông ở xã Liên Sơn Lắk, Đắk Lắk.

Khái niệm “Ông Công, Ông Táo” với hệ thống thần linh, chức danh, cá chép hóa rồng… là yếu tố gắn với Đạo giáo Trung Quốc, được truyền vào Việt Nam muộn, sớm nhất cũng chỉ từ khoảng thế kỷ I trước Công nguyên. Qua hơn 2.000 năm giao lưu và va chạm lịch sử Việt – Hán, nhiều yếu tố văn hóa bản địa của người Việt đã bị phủ lên một lớp “áo Hán, vỏ Trung Quốc”, khiến không ít lễ tục Việt bị hiểu lầm là có nguồn gốc ngoại lai.

Không chỉ Tết 23 tháng Chạp, mà cả Tết mồng 3 tháng Ba hay Tết mồng 5 tháng Năm cũng từ lâu bị gán nhãn là “Hàn thực”, “Đoan Ngọ” theo cách gọi Hán, trong khi bản chất của chúng gắn chặt với nông lịch, tín ngưỡng và đời sống người Việt cổ. Việc các tờ lịch hiện nay vẫn ghi “Lễ Ông Công Ông Táo” cho thấy sự dễ dãi trong nhận thức và truyền thông văn hóa.

Đây không phải là vấn đề “bài Trung Quốc”, mà là vấn đề nhận diện đúng nguồn gốc và bản sắc văn hóa Việt. Khi không hiểu đúng bản chất Lễ cúng Thần Bếp, việc tuyên truyền và thực hành dễ trượt sang mê tín: đốt vàng mã tràn lan, thả cá chép nuôi công nghiệp không đúng cách gây ô nhiễm môi trường, tốn kém và lãng phí cho xã hội.

Trả lại tên gọi “Lễ cúng Thần Bếp” cho ngày 23 tháng Chạp không chỉ là một điều chỉnh ngôn từ, mà là một bước cần thiết để trả lại chiều sâu văn hóa, giúp người Việt hiểu rõ hơn về chính mình, và không để những lớp “vỏ Hán” tiếp tục che lấp căn cốt văn hóa Việt Nam.

Trần Thanh Hưng, CVCC, Viện Nghiên cứu Phát triển Văn hoá Nghệ thuật Đông Nam Á